vi-VNen-US
Khó khăn trong xác định và xử phạt lao động trẻ em
Cập nhật ngày: 11/06/2019

Ảnh minh họa. CTV

Hiện nay, luật pháp và các chính sách vẫn chưa đưa ra tiêu chuẩn về lao động trẻ em (LĐTE). Do đó, khái niệm LĐTE rất phức tạp, nhận thức của người dân chưa cao. Song, có thể khẳng định, LĐTE vẫn tồn tại ở Việt Nam, tập trung chủ yếu ở khu vực nông thôn và khu vực phi chính thức. Tuy nhiên, theo TS. Bùi Tiến Đạt (Khoa Luật - ĐH Quốc gia Hà Nội), việc xác định và xử phạt các vi phạm về LĐTE gặp rất nhiều khó khăn.

 Nhiều trẻ em bị bóc lột ngay trong gia đình


Khảo sát của Viện Khoa học lao động xã hội (Bộ LĐTBXH) tại 3 tỉnh, thành phố cho thấy: hơn 7% hộ gia đình có người từ 5 - 17 tuổi tham gia hoạt động kinh tế; gần 2% hộ gia đình có thành viên từ 5 - 17 tuổi tham gia công việc có tính chất nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm.

Báo cáo điều tra quốc gia về lao động trẻ em năm 2012 cũng chỉ ra: Việt Nam có khoảng 1,75 triệu trẻ em thuộc nhóm LĐTE, trong đó, gần 85% số LĐTE sinh sống ở khu vực nông thôn và trong khu vực lao động phi chính thức. Đó là những nơi ngoài tầm kiểm soát của thanh tra lao động hoặc công đoàn. Đáng nói hơn, ngay trong hộ sản xuất gia đình, có khi trẻ em lại chính là những người bị bóc lột bởi phải làm việc không lương. Điều này được lí giải là do thu nhập của bố mẹ không đủ hoặc công việc sản xuất kinh doanh trong gia đình không hiệu quả, dẫn đến không thể thuê lao động trưởng thành, các em phải trở thành người lao động bất đắc dĩ nhưng không được hưởng lương.

Theo TS. Bùi Tiến Đạt, có hai trở ngại chính trong việc xử lý các vụ việc vi phạm về LĐTE. Thứ nhất, là thiếu chứng cứ để cáo buộc cha mẹ vi phạm các quy định về LĐTE. “Không phải cứ phát hiện trẻ em lao động nghĩa là vi phạm LĐTE mà phải đánh giá cả quá trình. Ví dụ, trẻ có lao động quá 20h một tuần hoặc quá 4h/ngày không? Trẻ có phải làm việc trong điều kiện độc hại, nguy hiểm không?”, ông Đạt nói.

Quả thực, đối với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ của gia đình, rất khó có lý do chính đáng để cho cơ quan nhà nước đến thanh tra, kiểm tra. Nếu có lý do thì họ cũng có nhiều cách để che giấu những vi phạm của mình. Ví dụ, họ nói rằng những trẻ em đang làm việc là phụ giúp gia đình hoặc làm việc mang tính chất học nghề ngắn hạn. Để đối phó quy định của pháp luật, “đối với trẻ dưới 13 tuổi không được làm việc quá 4h/ngày, 20h/tuần; không làm thêm giờ, làm việc vào ban đêm”, nhiều gia đình đã chia nhỏ thời gian làm việc của các em theo ca.

Khó khăn thứ hai xuất phát từ chính các quy định của pháp luật. Điều 296 của Bộ luật Hình sự đưa ra những điều kiện tương đối khó để có thể truy cứu trách nhiệm hình sự với loại hình tội phạm này. Còn đối với các quy định xử lý hành chính, chúng ta đã có nhưng không đủ sức răn đe. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng vẫn chưa coi LĐTE là quá nghiêm trọng để ưu tiên xử lý.
 


 
TS. Bùi Tiến Đạt trao đổi về những khó khăn trong xử lý vi phạm pháp luật về LĐTE. Ảnh Châu Anh

"Đã đến lúc cần phải căn cứ vào các quy định của Bộ luật Lao động để xử lý nghiêm các cơ sở có hành vi bóc lột lao động trẻ em và sử dụng LĐTE không đúng pháp luật", ông Đạt nhấn mạnh.

Ngăn ngừa LĐTE - bắt nguồn từ giáo dục cho cha mẹ

Lý giải nguyên nhân khiến tình trạng LĐTE ở Việt Nam vẫn tồn tại, TS. Bùi Tiến Đạt cho biết, cũng như nhiều nước trên thế giới, một trong những nguyên nhân chính dẫn đến LĐTE là sức ép phải làm việc để giúp đỡ hoặc kiếm thêm thu nhập cho gia đình. Nhiều gia đình thấy rằng, việc trẻ em trợ giúp bố mẹ làm việc gì đó là hợp lý, không nguy hại gì. Họ chỉ nhìn thấy cái lợi trước mắt là trẻ em có thể phụ giúp, mang lại thu nhập cho gia đình mà không nhận thức được rằng việc lao động quá sức hoặc trái quy định của pháp luật gây ảnh hưởng đến trẻ em lâu dài về mọi mặt, cả trí tuệ và nhân cách.

Một bộ phận khác biết bắt trẻ làm việc quá sức ảnh hưởng đến sự phát triển và học tập của trẻ là vi phạm pháp luật nhưng vẫn cố tình vi phạm vì... quá bế tắc và nghèo khó.
 
Nhiều trẻ vì hoàn cảnh khó khăn cũng đã tự nguyện bỏ học hoặc chấp nhận làm việc, sẵn sàng tham gia vào thị trường lao động, thậm chí là công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm... để giúp đỡ gia đình nên người sử dụng lao động đã tận dụng lợi thế này để tăng cường LĐTE với giá nhân công rẻ.

Bên cạnh đó, có những đường dây tội phạm “chăn dắt”, lợi dụng trẻ em làm những công việc như ăn xin hoặc lao động cưỡng ép, nghiêm trọng hơn là đưa các em vào đường dây mua bán người.

Để phòng ngừa và giảm thiểu LĐTE hiện nay, TS. Bùi Tiến Đạt nhấn mạnh đến việc nâng cao nhận thức của toàn xã hội, đặc biệt là gia đình và chính trẻ em.

Sự nhận thức chưa đúng về LĐTE đã khiến nhiều gia đình đẩy trẻ em vào cảnh lao động sớm trong điều kiện làm việc nặng nhọc, nguy hiểm, không được bảo vệ. Do đó, cần phải giúp cha mẹ nhận ra, trẻ em phải được đến trường, học tập, tham gia các hoạt động vui chơi, giải trí như đúng như “quyền trẻ em” được quy định trong Luật Trẻ em chứ không phải trong độ tuổi để làm việc.

Thực tế, pháp luật cho phép trẻ em làm những công việc nhất định, trong điều kiện thời giờ nhất định. Cha mẹ cần phải biết rằng, mức nào được pháp luật cho phép mức nào không.

Con số 85% LĐTE ở vùng nông thôn đã chỉ ra, đây không chỉ đơn thuần là do tính chất công việc mà là do nhận thức và điều kiện kinh tế của các gia đình. Vì khó khăn, cha mẹ có nhu cầu ép buộc con cái phải làm việc nhiều hơn. Do đó, việc tuyên truyền nâng cao nhận thức cần phải đẩy mạnh hơn ở nông thôn. Gắn trách nhiệm của gia đình trong công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em. Nếu gia đình không có khả năng và điều kiện thực hiện thì cộng đồng xã hội và Nhà nước phải có trách nhiệm giúp đỡ các gia đình thực hiện điều đó.

Công tác tuyên truyền cần đề cao sức mạnh của luật pháp, khẳng định rằng: Pháp luật sẽ trừng trị nghiêm khắc những kẻ ngược đãi trẻ em, bóc lột trẻ em, bắt trẻ em làm việc quá sức trong các điều kiện độc hại; mặt khác, vận động những gia đình nghèo không để trẻ em phải bỏ học tham gia lao động kiếm sống và tạo ra những cơ hội để trẻ em học nghề, có thể làm việc để góp phần giảm bớt khó khăn về kinh tế cho gia đình, bảo đảm chính đời sống của các em.

Ngoài ra, cần phải tích cực xử lý vi phạm về LĐTE, trong đó báo chí có vai trò quan trọng để nâng cao nhận thức, thúc đẩy công tác thanh tra kiểm tra của các cơ quan chức năng.